Cập nhật lúc 14:48 11/06/2017 (GMT+7)

Hà Nội: Hội thảo "Giá trị lịch sử - văn hóa của di tích đền ông Hoàng Mười"

(PGVN)

Ngày 10/06/2017, tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam (25 phố Tông Đản, Hà Nội) đã diễn ra hội thảo “Giá trị lịch sử - văn hóa của di tích đền ông Hoàng Mười huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An” do Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; UBND huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An và Viện Nghiên cứu Truyền thông Văn hóa Dân tộc, Hội Truyền thông số Việt Nam phối hợp tổ chức.

Như chúng ta đã biết, ngày 01/12/2016, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Và trong hệ thống điện thần của Tín ngưỡng Thờ mẫu Tam phủ, Tứ phủ, ông Hoàng Mười có một vị trí đặc biệt, ngài được xem là một vị “đức Thánh Minh” trong hàng các ông Hoàng và được người dân sùng bái, ngưỡng mộ, thờ cúng ở nhiều nơi trong cả nước; trong đó nổi bật nhất là các ngôi đền dọc sông Lam xứ Nghệ, nơi ông được giao trấn giữ lúc sinh thời và cai quản về tâm linh khi hiển thánh.

Trời Nam có Đức Hoàng Mười
Phong tư nhất mực tuyệt vời không hai
Nền trí dũng, bậc anh tài
Văn thao võ lược tư trời thông minh.

Nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ nói chung đã có khá nhiều công trình có giá trị trong giới học thuật, nhưng nghiên cứu về di tích và lễ hội gắn với tục thờ ông Hoàng Mười ở Nghệ An thì đến nay vẫn còn thưa vắng. Vì vậy, ngày 10/06/2017, tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam (25 phố Tông Đản, Hà Nội) đã diễn ra hội thảo “Giá trị lịch sử - văn hóa của di tích Đền Ông Hoàng Mười huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An” do Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; UBND huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An và Viện Nghiên cứu Truyền thông Văn hóa Dân tộc, Hội Truyền thông số Việt Nam phối hợp tổ chức.
 
Đến tham dự chương trình có sự hiện diện của ông Lê Doãn Hợp, Nguyên Ủy viên T.Ư Đảng, Nguyên Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin, Nguyên Bộ trưởng Bộ Thông tin Truyền thông; ông Ngô Phú Hàn, Chủ tịch UBND huyện Hưng Nguyên, Trưởng BTC và đông đảo các diễn giả, nhà khoa học. 

Buổi hội thảo được tổ chức nhằm mục đích nhận diện những giá trị lịch sử - văn hóa quý giá của di tích và lễ hội đền ông Hoàng Mười Nghệ An, một mặt góp phần bổ sung, hoàn thiện thêm những tư liệu nghiên cứu về tục thờ ông Hoàng Mười nói riêng và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ nói chung. Mặt khác tiến tới khai thác, phát huy, quảng bá những giá trị đặc sắc của di sản, nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. 

Để thực hiện những mục tiêu trên, BTC cùng các nhà khoa học đã tập trung trao đổi, đóng góp, thảo luận xung quanh những chủ đề chính sau:

Một là, nhận diện đầy đủ và sâu sắc hơn về nhân vật thờ tự, làm rõ danh xưng, thân thế, hành trạng của ông Hoàng Mười; phân tích, đánh giá vai trò của ngài trong đời sống văn hóa cộng đồng, mối quan hệ giữa việc phụng thờ ông Hoàng Mười với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Hai là, đi sâu làm rõ những giá trị di sản văn hóa vật thể, như những giá trị về nghệ thuật, kiến trúc, cảnh quan, các hiện vật, đồ thờ… gắn với di tích đền ông Hoàng Mười Nghệ An. Đây sẽ là những căn cứ cần thiết và hữu ích để địa phương có thể tiến tới lập hồ sơ trình các cấp có thẩm quyền công nhận di tích là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Ba là, nghiên cứu làm rõ những giá trị di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích: các thực hành tín ngưỡng gắn với tục thờ ông Hoàng Mười (lễ hội, nghi lễ hầu đồng, các thần tích, truyền thuyết liên quan…).

Bốn là, đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích và lễ hội đền ông Hoàng Mười Nghệ An trong đời sống đương đại, làm thế nào để vừa bảo tồn được những giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống, vừa phát huy, khai thác để góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội của địa phương, phát triển du lịch văn hóa.
Đền thờ ông Hoàng Mười tại huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An (Nguồn: Internet)
Ông Hoàng Mười hay còn gọi là ông Mười Nghệ An. Ông là con của Vua cha Bát Hải Động Đình, vốn là thiên quan trên Đế Đình, thần tiên trong chốn Đào Nguyên. Theo lệnh trên, ông giáng trần để giúp dân, phù đời. Về thân thế của ông khi hạ phàm thì có rất nhiều dị bản. Có sách cho rằng ông Hoàng Mười là hiện thân của tướng quân Nguyễn Xí. Có sách lại cho rằng ông là hiện thân của tướng Lê Khôi. Lại có một dị bản khác cho rằng ông chính là Uy Minh Vương Lý Nhật Quang - con trai Vua Lý Thái Tổ. Đó là những nhân vật lịch sử có nhiều công trạng trên quê hương xứ Nghệ.

Hiện nay có hai đền thờ ông là: đền Chợ Củi thuộc Hà Tĩnh và đền Hưng Nguyên bên đất Nghệ An. Đền Hưng Nguyên hay còn gọi là Mỏ Hạc Linh Từ (xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An).

Tín ngưỡng ông Hoàng Mười nằm chung trong tín ngưỡng đạo Mẫu, vì được gắn với các danh nhân văn hóa. Có thể thấy các nhân vật trong Tứ phủ bao gồm cả ông Hoàng Mười là tín ngưỡng văn hóa dân gian. Người ta thờ phụng ông, mong ông giáng phúc trừ tà, ban tài phát lộc. Nơi nào có điện thờ Mẫu nơi đó có tượng hoặc bàn thờ ông Hoàng Mười. 

Có thể thấy các vấn hầu, với các bước cúng lễ, dâng tấu, những bộ quần áo lấp lánh, những điệu hò, câu hát mang đậm tính chất văn hóa dân gian xứ Nghệ. Đức Hoàng Mười có vai trò quan trọng trong hệ thống đạo Mẫu, có ảnh hưởng lớn đến văn hóa cũng như tâm linh. Không như các vấn hầu khác, giá ông Hoàng Mười được hầu từ Bắc vào Nam và tất nhiên ít nhiều cũng mang đặc sắc văn hóa từng vùng miền. Ông mang đến niềm tin, khát vọng cho quần chúng nhân dân, đồng thời thể hiện tinh thần yêu nước và tự hào dân tộc.

Trong quá khứ và hiện tại, thờ Mẫu đã có một địa bàn rộng lớn. Dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, song người ta chưa thể biết tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện chính xác khi nào, nhưng người ta tin rằng mẹ thần linh xuất hiện từ buổi hồng hoang, hay ít nhất là từ khi người Việt khai thác vùng đồng bằng Bắc bộ. 

Tục thờ Mẫu là tín ngưỡng của quần chúng lao động, chủ yếu là nông dân, phản ánh đậm nét tâm hồn người Việt, có sức sống mãnh liệt, uyển chuyển, tự điều chỉnh để phù hợp với mọi hoàn cảnh lịch sử, đủ sức làm cho dòng văn hóa dân tộc trở nên đa dạng, phản ánh rõ nét về một khía cạnh của bản sắc dân tộc. Tục thờ ông Hoàng Mười nói riêng và thờ Mẫu phản ánh tâm tính, hồn cốt người Việt, biểu trưng cho lòng yêu nước và tự hào dân tộc.

Hay theo lời của một vị diễn giả khi trình bày tham luận tại hội thảo, thì tín ngưỡng thờ ông Hoàng Mười chính là một phần văn hóa của dân tộc. Theo khảo sát, ông Hoàng Mười không chỉ được thờ ở phạm vi các di tích tại Nghệ An và Hà Tĩnh, mà còn dàn trải ra các tỉnh phía Bắc, lên cả Tây Nguyên và Đà Nẵng; thậm chí tín ngưỡng thờ ông Hoàng Mười còn sang tận Mỹ và Trung Quốc. 

Điều đó cho thấy sức lan tỏa của ông Hoàng Mười đến khắp mọi miền của đất nước và nước ngoài đối với người dân nước Việt. Trong tất cả các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung và tín ngưỡng lên đồng giá ông Hoàng Mười nói riêng, hầu hết tất cả các thanh đồng đạo quan (trước năm 1945) đều diễn tả lại đầy đủ các vai trò lịch sử của ông. Còn hầu đồng ngày nay không bao hàm được hết các giá trị tái hiện lịch sử đó, mà mang tính chất diễn tả nhiều hơn, hay nói đúng hơn là diễn xướng. 
 Diễn xướng hầu thánh (Hoàng Mười) tại buổi Hội thảo
Có thể thấy một thực tế trong văn hóa tâm linh Việt Nam là hầu hết các đền thờ Mẫu trong cả nước đều có lượng khách hành hương đông đảo. Thuận lợi của di tích đền ông Hoàng Mười là gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Đây là nơi thờ chính vị thần linh thiêng đức Hoàng Mười - một “Đức Thánh Minh” trong hàng các ông quan Hoàng của tín ngưỡng đạo Mẫu nên tự thân nó đã có sức thu hút tâm linh mạnh mẽ đối với nhân dân, du khách. Đặc điểm tâm linh này là một sự thuận lợi rất lớn cho di tích đền ông Hoàng Mười so với các di tích khác trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

Để bảo tồn và phát huy những giá trị lịch sử - văn hóa của đền ông Hoàng Mười, rất cần những biện pháp cụ thể và sự chung tay của các cấp, các ngành từ địa phương đến các cơ quan nhà nước. Việc phát huy vai trò của cộng đồng là một giải pháp quan trọng và bền vững trong việc bảo tồn di tích danh thắng và di sản văn hóa nói chung của địa phương và cả dân tộc, để mỗi người dân vừa là người tham gia bảo vệ vừa là người thụ hưởng những giá trị của di sản văn hóa mang lại. Hay giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn công đức một cách công khai minh bạch để tạo niềm tin cho tập thể, cá nhân, những người có nhu cầu công đức…

Lễ hội đền ông Hoàng Mười là một di sản văn hóa phi vật thể có giá trị đặc sắc thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu. Hiện nay, Sở Văn hóa và Thể thao đang xây dựng hồ sơ Lễ hội đền ông Hoàng Mười trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. 
Diễn xướng hầu thánh (Hoàng Mười) tại buổi hội thảo
Sau phần trình bày tham luận của các diễn giả, chương trình hội thảo đã có buổi bàn luận, trao đổi ý kiến một cách sôi nổi, khách quan. Theo ông Đinh Lực, Tiến sĩ Tôn giáo học, nếu xét duyệt hồ sơ di tích cấp quốc gia cho đền ông Hoàng Mười ở Nghệ An thì cần xét duyệt luôn cả đền Củi thờ ông Mười ở Hà Tĩnh như một cụm di tích. Nhưng bà Hoàng Thị Quỳnh Anh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Nghệ An lại phản biện rằng đó là điều không hợp lý. Bởi đền Củi ở Hà Tĩnh chỉ thờ vọng ông Hoàng Mười, chứ không phải thần chủ của ngôi đền ấy (Wikipedia). 

Trong khi hậu cung đền ông Hoàng Mười chỉ thờ ông Mười thì hậu cung đền Củi thì thờ Tam tòa Thánh Mẫu và tượng ông Mười được đặt phủ ở một bên. Bức đại tự phía trước đền Củi cũng đề “Thánh Mẫu Linh Tự”, bàn thờ của đức Hoàng Mười là ở cung ngoài. Chính điều này cũng góp phần trả lời cho câu hỏi ông Hoàng Mười được thờ chính tại đền ở tỉnh Hưng Nguyên, Nghệ An chứ không phải tại đền Củi, Hà Tĩnh. 

Việc nghiên cứu, tìm hiểu xem ai là vị thần gốc được thờ tại ngôi đền cũng là việc đáng lưu tâm, nhưng nó chỉ là một khía cạnh mà thôi; điều quan trọng hơn cả là tập trung tìm hiểu và thẩm định giá trị văn hóa lịch sử đích thực của ngôi đền và ông Hoàng Mười. Bởi cứ đến dịp lễ hội, hàng ngàn người lại đổ về đây để tham dự, số lượng đông một cách “kỳ lạ”. Đây không phải một điều ngẫu nhiên mà chính là minh chứng cho việc ngôi đền sống trong lòng của người dân. Hay nói cách khác, giá trị văn hóa đích thực chỉ được tôn tạo khi bản thân nó có giá trị trong thực tiễn, trong đời sống của người dân. Với ý nghĩa đó thì di sản đền thờ ông Hoàng Mười xứng đáng được xem xét là di tích cấp quốc gia. (GS.TSKH Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Việt Nam). 

Hội thảo “Giá trị lịch sử - văn hóa của di tích đền ông Hoàng Mười huyện hưng Yên, tỉnh Nghệ An” lần này thực sự là diễn đàn thu hút trí tuệ, tâm huyết, ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu để tìm ra những giải pháp thiết thực trong việc bảo tồn, khai thác, phát huy các giá trị di sản văn hóa trong bối cảnh hiện nay nói chung và sự nghiệp phát triển văn hóa du lịch, kinh tế - xã hội ở Nghệ An nói chung.

Được tận mắt thưởng thức một trích đoạn ngắn diễn xướng hầu thánh (Hoàng Mười) tại buổi hội thảo mà không có những hành động như vung tiền “rải lộc”, người xem hầu nhốn nháo, lao xao; thay vào đó, tất cả mọi người đều thưởng thức trong sự im lặng, cảm nhận nhịp điệu và hình ảnh bằng tất cả sự chăm chú, bằng cái “tâm”, tấm lòng trân trọng những giá trị di sản văn hóa của dân tộc. Khi ấy, tôi đã hiểu được lý do vì sao tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nói chung, tục thờ ông Hoàng Mười nói riêng lại giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tâm thức của người con đất Việt và trường tồn mãi với thời gian, dẫu đất nước đã trải qua biết bao nhiêu cuộc binh đao máu lửa.

Đền thờ ông Hoàng Mười ở làng Xuân Am, xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An (“Mỏ hạc linh từ”) là một ngôi đền linh thiêng có tiếng, thu hút đông đảo người dân và thanh đồng đạo quan đến cúng lễ vào dịp hội xuân và tháng 9-10 âm lịch hàng năm. Hiện nay, việc phụng thờ ông Hoàng Mười đóng một vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh không chỉ giữa những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ mà cả với nhiều tầng lớp nhân dân trong xã hội.

Kim Tâm
Chú thích: Tín ngưỡng tôn thờ ông Hoàng Mười thuộc tín ngưỡng và phong tục dân gian, không phải của đạo Phật.

Ý kiến phản hồi









 Refresh